Eins og áður hefur verið minnst á þá er kókaín að finna í blöðum kókaplöntunar (Erythroxylon coca) sem vex í Suður-Ameríku og einna best uppi í hlíðum Andesfjalla, einkum í Perú og Bólivíu og víðar. 

Indíánar í þessum fjallahéruðum hafa tuggið kókablöð sér til hressingar og örvunar í aldaraðir til að auka úthald sitt í súrefnissnauðu háfjallaloftinu. Þessi neysla virðist hafa valdið litlum vandræðum enda um mjög litla skammta af kókaín að ræða þegar kókablöð eru tuggin. Vandamál af völdum kókaíns byrjuðu fyrst að marki þegar farið var að nota það hreinsað og við aðrar aðstæður.  

Það var þýskur efnafræðingur sem tókst fyrstur manna árið 1855 að vinna hreint kókaín úr laufi kókaplöntunnar. Þá komust menn að því að það hefði örvandi áhrif á miðtaugakerfið, drægi úr þreytu og matarlyst og síðar að það hefði staðdeyfandi verkun. Það var í raun fyrsta staðdeyfingarlyfið sem menn þekktu og var því mikið notað af læknum og tannlæknum. Sumum læknum þótti efnið svo áhugavert að þeir vildu nota það til þess að „kanna djúp sálarinnar" og nota það við geðlækningar (t.a.m. Sigmond Freud).

Kókaínneysla breiddist þó nokkuð út í ákveðnum hópum, ekki síst í ýmsum hressingardrykkjum (tonik), en þekkt er að Coca-Cola innihélt kókaín fram til ársins 1903, en þá var kókaínið fjarlægt úr drykknum og annað örvandi efni, kaffein, sett í staðinn (reyndar var kókaín ekki að fullu fjarlægt úr drykknum fyrr en 1929 en magn kókaíns var svo lítið að það var varla mælanlegt). Afleiðingar þessa urðu að kókaín var notað í allt of miklum mæli bæði til lækninga og sem vímugjafi. Fyrst skömmu fyrir upphaf fyrri heimstyrjaldar voru settar umtalsverðar takmarkanir við notkun og dreifingu kókaíns. 

Notkun kókaíns er nú nær eingöngu bundin við ólöglegan fíkniefnamarkað ef undan er skilin neysla innfæddra í ræktunarlöndum á kókablöðum. Í læknisfræðilegum tilgangi er efnið næstum ekkert notað nema til yfirborðsdeyfingar í undantekningartilvikum.